Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία της Εκκλησίας μας κατά τις οποίες ένα φαινομενικά μικρό ζήτημα γίνεται αφορμή να φανερωθούν πολύ βαθύτερες αγωνίες. Έτσι συνέβη και με τους Κολλυβάδες.
Το ζήτημα αρχικά αφορούσε στα μνημόσυνα και στα κόλλυβα. Ήταν σωστό να τελούνται τα μνημόσυνα την Κυριακή ή το Σάββατο; Γιατί όμως άνθρωποι της Εκκλησίας έφθασαν να διχαστούν τόσο έντονα για ένα τέτοιο θέμα; Η απάντηση βρίσκεται στο ότι πίσω από το συγκεκριμένο ζήτημα κρυβόταν κάτι πολύ βαθύτερο. Κρυβόταν το ερώτημα για το πως πρέπει να ζει ο Ορθόδοξος χριστιανός. Κι ακόμη περισσότερο:« Πώς μπορεί η Εκκλησία να παραμείνει πιστή στην παράδοσή της, χωρίς η παράδοση να υποβαθμιστεί σε ένα απλό έθιμο»;
Στο Άγιο Όρος, κατά το δεύτερο μισό του 18ου αιώνα, εμφανίζεται μια ομάδα εκκλησιαστικών ανθρώπων που θα συνδεθεί με αυτά τα ερωτήματα. Ανάμεσά τους ο Άγιος Νικόδημος ο Αγιορείτης, ο Άγιος Μακάριος Νοταράς και ο Αθανάσιος ο Πάριος. Οι άνθρωποι αυτοί δεν ενδιαφέρθηκαν απλώς για το πότε θα τελούνται τα μνημόσυνα, αλλά πολύ περισσότερο ενδιαφέρθηκαν για την ουσία της εκκλησιαστικής ζωής. Μίλησαν για τη σημασία της συχνής Θείας Κοινωνίας. Επέμειναν στη μελέτη των Πατέρων, ασχολήθηκαν με την πνευματική ζωή των χριστιανών και αναζήτησαν στις παλαιότερες πηγές της Εκκλησίας εκείνα τα στοιχεία που μπορούσαν να ανανεώσουν την πνευματική ζωή του υπόδουλου ελληνορθόδοξου λαού.
Μέσα σε αυτό το κλίμα αναδεικνύεται ένα ακόμη πρόσωπο, ο Νεομάρτυρας. Οι Νεομάρτυρες δεν ήταν για τους Κολλυβάδες απλώς άνθρωποι που πέθαναν για την πίστη. Ήταν ζωντανά παραδείγματα. Ήταν άνθρωποι που μέσα στις δύσκολες συνθήκες της εποχής τους, κλήθηκαν να απαντήσουν σε ένα πολύ απλό και ταυτόχρονα συγκλονιστικό ερώτημα:« Τι αξίζει περισσότερο στη ζωή μου»; Και η απάντησή τους ήταν ο Χριστός.
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία αν θυμηθούμε την εποχή στην οποία έζησαν. Ο ελληνορθόδοξος πληθυσμός ζούσε υπόδουλος για αιώνες μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η κοινωνία αντιμετώπιζε καταπιέσεις, οικονομικές δυσκολίες, θρησκευτικούς και κοινωνικούς περιορισμούς. Μέσα σε αυτή την πραγματικότητα λοιπόν υπήρχαν εκκλησιαστικοί άνθρωποι που στοχάστηκαν βαθύτερα και αρνήθηκαν να αντιμετωπίσουν την πίστη ως κάτι δευτερεύον, ως ένα απλό έθιμο ή ως μια κληρονομιά των πατέρων τους αλλά ως ζήτημα ουσιαστικής ομολογίας πίστεως.
Οι Κολλυβάδες, με το έργο τους, προσπάθησαν να καλλιεργήσουν έναν άνθρωπο που δεν είναι απλώς κατ’ όνομα χριστιανός, αλλά έναν άνθρωπο που ζει την πίστη του. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι ο Άγιος Νικόδημος ασχολήθηκε τόσο έντονα με τους Νεομάρτυρες. Για εκείνον, ο Νεομάρτυρας δεν ήταν ένα ηρωικό πρόσωπο του παρελθόντος. Ήταν μια απόδειξη ότι το Ευαγγέλιο μπορεί να γίνει πράξη. Και κάπου εδώ βρίσκεται ίσως το σημαντικότερο μήνυμα για εμάς. Διότι σήμερα μπορεί να μη ζούμε την ίδια κατάσταση, καθώς δεν έχουμε μπροστά μας τις ίδιες μορφές διωγμού. Δεν έχουμε τις ίδιες κοινωνικές συνθήκες. Δεν μπορούμε επομένως να μεταφέρουμε μηχανικά και αναχρονιστικά την εποχή των Νεομαρτύρων στη δική μας. Έχουμε όμως ένα κοινό ερώτημα:« Πόσο πραγματικά είναι δική μας η πίστη»;
Για τον άνθρωπο εκείνης της εποχής υπήρχε ο κίνδυνος να χάσει την πίστη του μέσα στις πιέσεις της δουλείας. Για τον σημερινό άνθρωπο όμως υπάρχει ένας διαφορετικός και σοβαρότερος κίνδυνος, ο κίνδυνος να χάσει την πίστη του μέσα στην αδιαφορία. Τότε υπήρχε η πίεση. Σήμερα πολλές φορές υπάρχει η ασυδοσία. Τότε ο άνθρωπος μπορεί να φοβόταν να ομολογήσει τον Χριστό. Σήμερα μπορεί απλώς να μην αισθάνεται την ανάγκη να Τον ομολογήσει. Τότε υπήρχαν άνθρωποι που καλούνταν να θυσιάσουν τη ζωή τους για την πίστη. Σήμερα καλούμαστε, ίσως δυσκολότερα απ’ όσο νομίζουμε, να θυσιάσουμε τον εγωισμό μας, τον ατομισμό μας, την προσκόλλησή μας στην ύλη, την ανάγκη μας να έχουμε πάντοτε δίκιο. Οι Κολλυβάδες λοιπόν στις μέρες μας γίνονται και πάλι επίκαιροι. Διότι το μήνυμά τους δεν ήταν:« Μείνετε απλώς προσκολλημένοι σε ένα παλιό έθιμο», αλλά «Επιστρέψτε στην ουσία, επιστρέψτε στην Εκκλησία, επιστρέψτε στη Θεία Ευχαριστία, επιστρέψτε στην προσευχή, επιστρέψτε στους Πατέρες».
Αυτό ίσως είναι και το μεγάλο πρόβλημα του σημερινού ελληνορθόδοξου. Δεν κινδυνεύουμε μόνο να ξεχάσουμε την ιστορία μας. Κινδυνεύουμε να θυμόμαστε την ιστορία μας χωρίς να βιώνουμε και να αισθανόμαστε αυτό που εκείνη μας παρέδωσε. Να γνωρίζουμε τους Αγίους αλλά να μην προσευχόμαστε. Να μιλάμε για τους Νεομάρτυρες αλλά να μην έχουμε διάθεση προσωπικής θυσίας. Να υπερασπιζόμαστε την παράδοση αλλά να μην έχουμε μέσα μας το πνεύμα της παράδοσης. Κάπου εδώ λοιπόν βρίσκεται και η μεγάλη διαφορά ανάμεσα στο να κληρονομήσει κάποιος την πίστη και στο να παραδώσει την πίστη. Ο Νεομάρτυρας παρέλαβε κάτι από τους προηγουμένους και το έκανε προσωπική ζωή. Οι Κολλυβάδες παρέλαβαν την πατερική παράδοση και προσπάθησαν να την ξαναδώσουν ζωντανή στον λαό. Και σήμερα εμείς τι παραδίδουμε στα παιδιά μας; Τους παραδίδουμε απλώς ένα όνομα; Ένα έθιμο; Μερικές γιορτές; Ή τους παραδίδουμε έναν τρόπο ζωής; Τους μαθαίνουμε ότι η Εκκλησία δεν είναι απλώς ο χώρος όπου βαπτιστήκαμε και παντρευτήκαμε, αλλά ο χώρος όπου συναντούμε τον Θεό; Ότι η Θεία Λειτουργία δεν είναι μια θρησκευτική υποχρέωση, αλλά η καρδιά της εκκλησιαστικής ζωής;
Οι Κολλυβάδες και οι Νεομάρτυρες έζησαν σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών και μεγάλων κινδύνων. Και εμείς σήμερα ζούμε σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών. Οι συνθήκες μπορεί να είναι διαφορετικές. Το ερώτημα όμως παραμένει ίδιο:« Ποιος κυβερνά τελικά την καρδιά του ανθρώπου; Ο φόβος; Η μόδα; Η κατανάλωση; Η γνώμη των άλλων; Η αυτάρκεια; Ή ο Χριστός»; Αυτό είναι ίσως το πραγματικό μήνυμα που μας αφήνουν σήμερα οι Νεομάρτυρες. Δεν μας καλούν να αναζητήσουμε έναν καινούργιο διωγμό, αλλά μας καλούν να αποκτήσουμε ξανά μαρτυρία. Και η μαρτυρία αυτή δεν χρειάζεται πάντοτε αίμα, αλλά μπορεί να επιτευχθεί μέσω της συγχώρησης, της προσευχής, της αλήθειας και της αγάπης. Μπορεί να είναι η παραμονή μας στην Εκκλησία όταν όλοι γύρω μας, μας λένε ότι δεν την χρειαζόμαστε. Αλλά και οι Κολλυβάδες μας φανερώνουν ότι την πίστη δεν την κληρονομούμε και τη δηλώνουμε απλώς, αλλά την παραδίδουμε στις επόμενες γενιές ζώντας την. Είθε λοιπόν, οι πρεσβείες των Αγίων Κολλυβάδων και των Αγίων Νεομαρτύρων να μας βοηθούν όχι μόνο να θυμόμαστε την ιστορία μας, αλλά να γινόμαστε άξιοι συνεχιστές της…